Ruch Sokoli w Polsce

Pierwsze Towarzystwo Gimnastyczne Sokół zostało założone 7 lutego 1867 we Lwowie, na wzór czeskiego "Sokoła" (utworzonego przez Mirosława Tyrsza w 1862). Pierwszymi działaczami towarzystwa we Lwowie byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta-Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński.

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie – zwane później "Sokołem Macierzą" – przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w 1884 gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w Przemyślu, Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej. W 1893 roku powstało gniazdo w Mielcu.

Jeszcze w 1892 roku powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek Sokolstwa Polskiego”, którego siedzibą był Lwów. Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, zaczęło działać w 1884 r. w Inowrocławiu, a kolejne powstały w 1886 r. w Poznaniu i Bydgoszczy. Tworzono oddziały konne, wioślarskie, kolarskie, grupy gimnastyczne (prof. Piasecki, dr. Wyrzykowski, Walerian Sikorski). Po 1905 powstały związki w Królestwie Kongresowym, na Kresach, Rosji i Małopolsce. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie (1910) zaczęto tworzyć drużyny sokole (wojskowe) i objęto patronatem tworzące się organizacje harcerskie.

Wybuch wojny światowej w 1914, spowodował przystąpienie „Sokoła” w Małopolsce do Legionów Polskich. Wydarzenie to zapoczątkowało nową kartę w dziejach ruchu sokolego. Członkowie Sokoła brali aktywny udział w prowadzonych w celu odzyskania niepodległości walkach.

Po powstaniu Państwa Polskiego 1918 siedziba Związku „Sokół” została przeniesiona do Warszawy. W okresie międzywojennym Towarzystwa działały prężnie, mając na celu krzewienie postaw patriotycznych oraz rozwój fizyczny, by być mocnym i ciałem i duchem. Taki charakter organizacji prowadzącej przysposobienie wojskowe stał się przyczyną bezprzykładnych represji ze strony okupanta w czasie II wojny światowej.

Po II wojnie światowej Towarzystwa zostały zdelegalizowane przez ówczesne władze PRL. Niestety patriotyczny profil organizacji nie był do pogodzenia z duchem założeń nowej władzy ludowej. Jedyną możliwością działania, było tworzenie gniazd na emigracji.

Dopiero zmiana ustrojowa po 1989 roku pozwoliła na odrodzenie się gniazd. Już 10 stycznia 1989 roku odrodziło się pierwsze towarzystwo sokole.

W okresie przed I wojną światową powstało kilkadziesiąt okręgów i kilkaset gniazd zrzeszających kilkadziesiąt tysięcy członków, a w okresie między I a II wojną światową w Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" działało około tysiąca gniazd sokolich w okręgach zgrupowanych w sześciu dzielnicach.

Obecnie działa kilkadziesiąt towarzystw. W kilkuset sekcjach sportowych prowadzi zajęcia w co najmniej 32 dyscyplinach. Kontynuując tradycję przedwojennego ZTG "Sokół" w Polsce prowadzi wśród młodzieży pracę patriotyczno-wychowawczą, krzewiąc cnoty rycerskie i obywatelskie, umacniając miłość do Ojczyzny i poczucie tożsamości narodowej.